ΣΑΜΟΣ ΗΓΕΜΟΝΙΑ-ΣΑΜΙΑΚΗ ΧΩΡΟΦΥΛΑΚΗ - ΠΕΣΟΝΤΕΣ της ΧΩΡΟΦΥΛΑΚΗΣ στη Σάμο τα έτη 1914-1919

 

                                                                                ΜΕΡΟΣ Β 

Και κάπως έτσι κύλησε ένας αιώνας. Ένα μήνα μετά την έκρηξη των Βαλκανικών Πολέμων, στις 11 Νοεμβρίου 1912, η Συνέλευση της Σάμου κήρυξε την «Ένωσιν της Σάμου μετά του Ελευθέρου Ελληνικού Βασιλείου όπως αποτελέση μετ’ αυτού εν αδιαίρετον και ενιαίο Ελληνικό Κράτος» καλώντας την ελληνική κυβέρνηση και τον βασιλιά Γεώργιο Α΄ να αποδεχθούν το ψήφισμά Ένωσης με τη μητέρα πατρίδα. Η ελληνική κυβέρνηση δεν έβαλε σε προτεραιότητα το αίτημα  καθώς η έκβαση των πολεμικών και ιδιαίτερα των ναυτικών επιχειρήσεων του Α παγκοσμίου πολέμου δεν είχε ακόμα κριθεί. Οταν φάνηκε ότι ο αγώνας στη θάλασσα κρίθηκε υπέρ του ελληνικού στόλου, η ελληνική κυβέρνηση ασχολήθηκε με το αίτημα και απέστειλε στη Σάμο το θωρηκτό «Σπέτσαι» συνοδευόμενο από άλλα πλοία του στόλου. Στις 2 Μαρτίου 1913 οι Έλληνες στρατιώτες που επέβαιναν στα πολεμικά πλοία αποβιβάστηκαν στο Βαθύ, όπου έγιναν δεκτοί με ενθουσιασμό από τον τοπικό πληθυσμό.

Η απελευθέρωση της Σάμου

Να σημειωθεί πως λίγους μήνες νωρίτερα, (τον Σεπτέμβριο του 1912) είχε προηγηθεί η απόβαση του Θεμιστοκλή Σοφούλη (πολιτικός του κεντρώου χώρου, συνεργάτης του Ελευθερίου Βενιζέλου). Συνοδευόμενος από μια ομάδα ενόπλων, κυρίως Κρητικών και Ικαριωτών, η οποία ενισχύθηκε από πολλούς ντόπιους Σάμιους . Το κίνημα του Σοφούλη ευνοήθηκε και από τον ιταλο-οθωμανικό πόλεμο που μαίνοταν εκείνη την περίοδο. Οι Ιταλοί είχαν αποκλείσει τα μικρασιατικά παράλια, κάνοντας αδύνατη την αποστολή ενισχύσεων από την Τουρκία για την κατάπνιξη του κινήματος του Σοφούλη το οποίο άνοιξε το δρόμο για την απελευθέρωση. Επιπλέον, ιταλικά πλοία βούλιαξαν ένα πλοίο της οθωμανικής ακτοφυλακής, το οποίο βρισκόταν στο λιμάνι του Βαθέος. Τελικά η Σάμος απελευθερώθηκε. Τα πράγματα όμως δεν εξελίχθηκαν ρόδινα για οικογένειες του νησιού που είχαν οφέλη από τα οθωμανικά προνόμια. Η Σάμος μπορεί να ενώθηκε με την Ελλάδα αλλά η χώρα είχε σε προτεραιότητα την επιβίωση, την διαχείριση 1,5 εκατομμυρίου προσφύγων από τη Μικρά Ασία και έτσι η Σάμος έχασε τα προνόμια που είχαν από τη χαλαρή διοίκηση των Οθωμανών. Την στιγμή εκείνη εμφανίστηκε στο προσκήνιο η οικογένεια των Γιαγιάδων , η οποία αντέδρασε στη νέα πραγματικότητα οικονομική και εμπορική.

  Η οικογένεια ο Ιωάννης, ο Κωνσταντίνος, ο Κίμων και ο Γιώργος Γιαγιάς (η Γιαγάς ή Γιάγιας).  ήταν αντίπαλοι του Βενιζέλου και του Σοφούλη και είχαν φιλοβασιλικά κίνητρα. Οι Γιαγιάδες την περίοδο 1912-13 είχαν υποστηρίξει την ένωση της Σάμου με την Ελλάδα με μία βασική διαφορά: Ηθελαν να διατηρήσει η Σάμος προνόμια αυτονομίας που είχε επί Οθωμανικής ηγεμονίας. Από το 1913 έως το 1925 το νησί έχασε την οικονομική του ανάπτυξη και οι Γιαγιάδες περίμεναν την ευκαιρία για να κηρύξουν την ανεξαρτησία του νησιού.

 

Έτσι στα χρόνια του Εθνικού διχασμού οι Γιαγιάδες συντάχθηκαν ενεργά με τον Βασιλιά, συμμετέχοντας σε βιαιοπραγίες εις βάρος των Βενιζελικών της Σάμου. Η απάντηση από τα καταδιωκτικά αποσπάσματα των Βενιζελικών Αμυνητών ήταν σκληρή, ενώ στο μεταξύ άνοιξε βεντέτα μεταξύ των Γιαγιάδων και χωροφυλάκων από την Κρήτη. Σε ένοπλες συγκρούσεις υπήρχαν θύματα και μεταξύ αυτών έξι χωροφύλακες από την Κρήτη. Ανήμερα των Φώτων του 1917 οι Γιαγιάδες βρίσκονταν για βάφτιση στο ορεινό χωριό Κοσμαδέοι. Το χωριό περικυκλώθηκε. Οι στρατιώτες Αμυνήτες και οι χωροφύλακες πυρπόλησαν το χωριό, συνέλαβαν, βασάνισαν και έκαψαν ζωντανή στην πλατεία του χωριού τη μητέρα των Γιαγιάδων αφού πρώτα την ανέκριναν να μαρτυρήσει που κρύβονταν τα παιδιά της. Ο Γιώργος Γιαγιάς που ήταν και ο πιο αμέτοχος παραδόθηκε, αλλά οι Κρητικοί τον αποκεφάλισαν και περιέφεραν το κεφάλι του στα χωριά της Σάμου για παραδειγματισμό. Ο Ιωάννης, ο Κωνσταντίνος και ο Κίμων συνελήφθησαν και μεταφέρθηκαν στην Αθήνα σιδεροδέσμιοι. Μετά από μεγάλες περιπέτειες και πρωτοβουλίες του αντιπάλου τους Σοφούλη που ήταν διαλακτικός ακολούθησε η απελευθέρωση τους και κατέφυγαν αρχικά στην ιταλοκρατούμενη Πάτμο και στους Αρκιούς. Ο Ιωάννης Γιαγιάς, λόγιος της οικογένειας, διορίστηκε σε κρατική θέση στην Ικαρία σε μία προσπάθεια να κατευνάσει τα πνεύματα.

 

Το χάσμα όμως μεταξύ των Γιαγιάδων και των κεντρώων κυβερνήσεων ήταν αγεφύρωτο. Τον Οκτώβριο του 1922 οι Γιαγιάδες προσπάθησαν να οδηγήσουν τους Σαμιώτες σε εξέγερση για αυτονομία αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Ακολούθησαν πολλά επεισόδια, οι Γιαγιάδες κρύβονταν στα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα και περίμεναν την κατάλληλη ευκαιρία μέσα από μία κυβερνητική κρίση. Αυτή ήρθε τον Ιούνιο του 1925 επί της προβληματικής κυβέρνησης Μιχαλακόπουλου.

 

Στις 6 Ιουνίου 1925 οι Γιαγιάδες με την υποστήριξη των αδελφών Παντελόγλου και περίπου 500 οπαδών τους και ανθρώπων που είχαν στη δούλεψη τους εισέβαλλαν στον Μαραθόκαμπο και ύστερα στο Καρλόβασι και στο Βαθύ. Αφόπλισαν τις αστυνομικές και τις στρατιωτικές δυνάμεις οι οποίες κυριολεκτικά πιάστηκαν στον ύπνο, ενώ αιχμαλώτισαν τον  Διοικητή της Χωροφυλακής Χριστακόπουλο. Κατέλαβαν τη Νομαρχία, το Δημαρχείο, το τηλεγραφείο και απελευθέρωσαν τους κρατούμενους στις φυλακές του νησιού. Για πολλούς οι Γιαγιάδες ήταν ήρωες. Όταν όμως οι Γιαγιάδες «απαλοτρίωσαν» 415.000 δραχμές από το κρατικό ταμείο του νησιού και περίπου 1.000.000 από την Εθνική Τράπεζα με τις οικονομίες των ντόπιων το κλίμα άλλαξε και τα κίνητρα τους θεωρήθηκε πως ήταν οικονομικά. Η κίνηση αυτή ανησύχησε ακόμα περισσότερο τη συντριπτική πλειοψηφία του ντόπιου πληθυσμού οι οποίοι έως το τέλος της κρίσης επέλεξαν να διατηρήσουν ουδέτερη στάση και να μην ανταποκριθούν μαζικά στην επαναστατική κίνηση των Γιαγιάδων οι οποίοι το προχώρησαν ακόμα πιο πέρα:

 

Ο Ιωάννης Γιαγιάς εξέδωσε προκήρυξη για αυτονομία της Σάμου «για να λυτρωθεί» καθώς και την παραίτηση της κυβέρνησης, διάλυση της Βουλής και σύγκληση συλλαλητηρίου απευθυνόμενοι και στους προξένους των ξένων δυνάμεων. Ο δήμαρχος και οι δικαστικές αρχές συνελήφθησαν. Ο λιμενάρχης διέφυγε στην Μυτιλήνη. Ο διοικητής Χριστακόπουλος και οι υπόλοιποι χωροφύλακες αφέθηκαν ελεύθεροι να μεταβούν στην Χίο, ενώ 40 στρατιώτες «συνελήφθησαν κοιμόμενοι». Μάλιστα τόσο ο Διοικητής Χωροφυλακής αργότερα  Χριστακόπουλος, όσο και οι αξιωματικοί του Στρατού πέρασαν στρατοδικείο επειδή δεν είχαν αντιληφθεί τα σχέδια των Γιαγιάδων.

Κήρυξαν επιστράτευση

Οι Γιαγιάδες κήρυξαν επιστράτευση, αλλά μπροστά στην απροθυμία των Σαμιωτών φέρεται να δωροδόκησαν μερικές δεκάδες χωρικούς που δέχτηκαν να εξοπλιστούν (με τα όπλα που κατέσχεσαν από τον στρατόπεδο και τη χωροφυλακή) και να στηρίξουν την «επανάσταση» για ανεξαρτησία του νησιού. Οι Γιαγιάδες και οι οπαδοί τους σε μία από τις πιο μαύρες στιγμές για την ιστορία του νησιού κατέβασαν την Ελληνική σημαία και ύψωσαν τις τρεις των δυνάμεων της Αντάντ (Αγγλίας, Γαλλίας, Ιταλίας). Και όλα αυτά ενώ στα γειτονικά Δωδεκάνησα η Ιταλία είχε επιβάλει την κυριαρχία της. Ήταν φανερό πως έπαιζαν με τη φωτιά και ήταν θέμα χρόνου να πέσει πάνω τους η οργή της κυβέρνησης.

 

Το νέο έσκασε σαν βόμβα στην Αθήνα και αποτέλεσε ένα ισχυρό σοκ για την κοινή γνώμη. Η πρωτοφανής είδηση της κατάληψης της Σάμου απο την περιβόητη συμμορία τωνΓιαγιάδων στις 6 Ιουνίου 1925 ολοκλήρωσε το ζοφερό τοπίο της ακυβερνησίας της χώρας και κορύφωσε τη δυσαρέσκεια του στρατού και της κοινής γνώμης . Η Κυβέρνηση απέστειλε στο νησί τον ικανό αντιναύαρχο Ιωάννη ΔΕΜΕΣΤΙΧΑ επικεφαλής ενός μεικτού αποσπάσματος με μονάδες της ΙΙ Μεραρχίας και των Δημοκρατικών ταγμάτων . Η τάξη αποκαταστάθηκε σε 48 ώρες ,

 

 Με την υποστήριξη των αντιτορπιλικών «Λέων», «Ιέραξ» και «Αετός» και τα ανιχνευτικά «Σφενδονή» και «Βέλος» δόθηκε διαταγή της επέμβασης. Παράλληλα τέθηκε σε επιφυλακή και το «Αβέρωφ» για παν ενδεχόμενο.

Η  ναυτική δύναμη  αρχικά προχώρησε στον αποκλεισμό της Σάμου. Την Δευτέρα 8 Ιουνίου αποβιβάστηκαν στο νησί οι δυνάμεις πεζοναυτών και κατέλαβαν σύντομα τον Μαραθόκαμπο. 

Μέχρι την Τρίτη το μεσημέρι 9 Ιουνίου 1925 το Βαθύ, το Καρλόβασι αλλά και όλα τα χωριά της Σάμου είχαν απελευθερωθεί, οι στασιαστές είχαν καταφύγει στα ορεινά της Σάμου. Οι στασιαστές  συνελήφθησαν, αλλά οι Γιαγιάδες , υπαίτιοι και αρχηγοί της στάσης ,  κατάφεραν να διαφύγουν στην Μικρά Ασία αποκομίζοντας μια λεία περίπου ενός εκατομμυρίου δραχμών.
 Το κύρος της Κυβέρνησης είχε πληγεί καίρια απο το κατόρθωμα μιας δράκας ληστών να καταλάβουν ένα μεγάλο παραμεθόριο νησί  . Στις 10- Ιουνίου 1925 , ο Κονδύλης επικαλούμενος διάφορες προφάσεις , παραιτήθηκε απο υπουργός Εσωτερικών . Η αποχώρησή του αποτέλεσε πλήγμα για την ούτως η άλλως προβληματική κοινοβουλευτική στήριξη της Κυβέρνησης ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΥ , με αποτέλεσμα ο πρωθυπουργός να υποβάλλει την παραίτηση της Κυβέρνησης , κορυφώνοντας την πολιτική κρίση  . Ο Κουντουριώτης πρότεινε την πρωθυπουργία στον Καφαντάρη, ο οποίος αρνήθηκε να αναλάβει λόγω της πικρής του πείρας απο στρατιωτικές επεμβάσεις , καθώς γνώριζε ότι ο Πάγκαλος καραδοκούσε , αλλά και λόγω ύπαρξης στρατιωτικής παρακυβέρνησης . Έτσι ο Καφαντάρης ανανέωσε την στήριξη στον ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟ , ο οποίος ανασχημάτισε την Κυβέρνηση και έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης απο την Δ   Εθνοσυνέλευση στις 16-6-1925 μέχρι την 24-6-1925 που έγινε το κίνημα του Πάγκαλου το οποίο και εδρεώθηκε .

Όπως αναφέρεται στα αρχεία του ΥΠΕΞ ως κατωτέρω :

 

Μετά από ένα χρόνο (1926) η οικουμενική Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη έδωσε αμνηστία στους Γιαγιάδες που επιστρέφουν και εγκαθίστανται μόνιμα στην Σάμο, ενώ ο Ιωάννης Γιαγιάς συμμετέχει στις εκλογές του 1928 ως ανεξάρτητος υποψήφιος. Οι Γιαγιάδες συμμετέχουν εκ νέου σε βίαια επεισόδια, συλλαμβάνονται και φυλακίζονται. Στην φυλακή οι Γιαγιάδες αποτινάσουν το φιλοβασιλικό τους παρελθόν, συνδέονται με μέλη του ΚΚΕ που έχουν συλληφθεί με την διαδικασία του Ιδιώνυμου και μετά από σύντομες διαπραγματεύσεις προσχωρούν στο κόμμα των Εργατών. Ο Ιωάννης αρχίζει να αρθρογραφεί στον «Ριζοσπάστη» και στις εκλογές του 1933 είναι ένας από τους δύο υποψηφίους του ΚΚΕ στην Σάμο, συλλαμβάνεται εκ νέου για κομμουνιστική δράση και φυλακίζεται ως το 1935. Εκεί τερματίζεται και η πολιτική συμπόρευση των Γιαγιάδων με το ΚΚΕ.

Το 1935 ο Γιάννης Γιαγιάς δημοσιεύει άρθρο του στην τοπική εφημερίδα των Βασιλοφρόνων «Σάμος» όπου θα καλεί τους φίλους του να στηρίξουν τον Βασιλιά Γεώργιο Β΄ στο επικείμενο δημοψήφισμα. Η τελευταία μας πληροφορία βρίσκει τους Γιαγιάδες στην κατοχή να αντιτίθενται στο ΕΑΜ και η κομμουνιστική οργάνωση να προσπαθεί αποτυχημένα να τους δολοφονήσει και ο Γιαγιάς μεταπολεμικά να πρωτοστατεί στην εξολόθρευση των αριστερών στο νησί.

Η επιδρομή των Γιαγιάδων είχε αναμφίβολα ληστρικό χαρακτήρα και ανέδειξε το σοβαρό πρόβλημα δημόσιας ασφάλειας που αντιμετώπιζε η νησιωτική Ελλάδα, αλλά και το πλήρες ξεχαρβάλωμα της δημόσιας διοίκησης μετά το ανεπανόρθωτο πλήγμα της Μικρασιατικής καταστροφής.

Τα «κατορθώματα» των Γιαγιάδων στην Σάμο έμειναν για πάντα χαραγμένα στην μνήμη της τοπικής κοινωνίας και απαθανατίστηκαν από την λαϊκή τέχνη με ρεμπέτικα τραγούδια του Κώστα Ρούκουνα, αλλά και από τον καραγκιοζοπαίχτη Σπυρόπουλο με την παράσταση: «Οι λήσταρχοι Γιαγιάδες και το κάψιμο της μάνας».